dinsdag 15 juni 2021

Viervlek uitsluiping op het Groot Meer Wintelre

Ik was er eigenlijk niet op tijd bij, toen ik vanmorgen een Viervlek zag die net uit z'n larvenvelletje uitgeslopen was. Toch was nog mooi te zien dat de libel z'n vleugels op aan het pompen was en de vleugel aderen vol bloed pompten om na het opwarmen tegen het rietblad omhoog kroop en even later (meer dan een half uur) op vloog en een stukje verder neer streek om daar uit te ruste van de laatste metamorfose.


Viervlek uitsluiping op het Groot Meer Wintelre

Eitjes worden door het vrouwtje los in ondiep water afgezet, waarbij ze beschermd wordt door het mannetje. Het mannetje blijft boven haar vliegen en probeert andere mannetjes die willen paren te verjagen. Op sommige plaatsen en in sommige jaren kan de dichtheid aan viervlekken erg hoog zijn. Uit andere delen van zijn areaal, maar vroeger ook uit Nederland, zijn gevallen bekend van enorme zwermen viervlekken, die miljoenen exemplaren kunnen omvatten.


De Viervlek plant zich voort in wateren van uiteenlopende grootte en voedselrijkdom. In laagveengebieden vindt voortplanting plaats in de relatief voedselrijke sloten en vaarten. In laagveenmoerassen vindt voortplanting incidenteel in kleine watertjes in veenmosrietland plaats. Nadat de larven twee of drie keer overwinterde, sluipen ze uit het velletje. Dat gebeurt van eind april tot half juli. De larvenhuidjes zijn tot maximaal een meter boven het water oppervlak in de oevervegetatie te vinden. Incidenteel wordt wel eens een exemplaar op enkele meters van het water gevonden.


De Viervlekken zijn libellen met een vrij breed achterlijf dat taps toeloopt en in een punt eindigt. Mannetjes en vrouwtjes vergelijkbaar getekend. Achtervleugels met een donkere vlek in de basis. De aders in de donkere vlekken zijn opvallend geel. Halverwege de voorranden van de vleugels staat een donker vlekje, dat niet voorkomt bij andere libellensoorten. Sommige exemplaren hebben bij deze vlekjes, en bij de pterostigma’s, een extra donkere veeg in de vleugels (vorm praenubila). Achterlijf bij jonge dieren overwegend oranje met contrasterende zwarte punt. De segmentranden hebben gele zomen. Oudere dieren worden donkerbruin met een grijze zweem, de zwarte punt vormt dan geen contrast meer. In het achterlijf zijn vaak opvallende luchtbellen zichtbaar. Ogen roodbruin. Gezicht crème, soms bijna wit.

De Groenlingen met z'n allen dicht bij een

De Groenlingen hebben met succes voor nakomelingen gezorgd. Vanmorgen kwamen ze met z'n allen naar de voederplaats. De mannetjes maakte geen ruzie. Het broeden is op z'n einde gekomen, waardoor de territoria niet meer zo strikt worden verdedigd. Toch zie je er nu niet zo veel. Waar zijn de vogels nu eigenlijk?


Deze Groenlingen dulden elkaar weer nu het broedseizoen te einde raakt.

Waar zijn de vogels gebleven? Ze zijn er wel, maar laten zich veel minder zien, zoals ook blijkt uit cijfers van de Jaarrond Tuintelling. Dat vogels zich nu verborgen houden, heeft een paar goede redenen. Dit seizoen kregen ze bij Vogelbescherming weer vaak opmerkingen dat het zo stil is buiten. Vogels lijken de tuinen massaal de rug toe te hebben gekeerd. Ook natuurgebieden ogen behoorlijk verlaten. Waar het dit voorjaar nog kwinkeleerde van zingende vogels, laten ze zich nu nauwelijks horen of zien. Toch is dit geen reden tot paniek. Die vogels zijn niet van de aardbodem verdwenen; ze zijn alleen minder opvallend aanwezig. Waarom is dat zo?

Waarom zijn de vogels nu veel stiller? Om te beginnen zit het broedseizoen er voor veel vogels al weer bijna op. Natuurlijk verschilt dit per soort en gaan sommige nog even door, maar de noodzaak om nog uitgebreid te gaan zitten zingen is nu al veel minder. Daarnaast slokken de jongen – al dan niet uitgevlogen – veel van de tijd van vogelouders op. Zo’n broedseizoen trekt namelijk een zware wissel op de conditie van oudervogels. Ze moeten er echt van bijkomen. De uitgevlogen jongen verlaten vervolgens ‘hun’ tuin en trekken (soms groepsgewijs) de wijde wereld in, waardoor het relatieve stilte is in veel tuinen.


Deze Groenling is zo perfect mooi dat hij op een vogeltentoonstelling de hoofdprijs weg zou halen.

Er is nog een reden dat vogels onzichtbaarder zijn tijdens de zomer. De meeste vogels beginnen meteen nadat de laatste jongen zijn uitgevlogen aan de rui. Alle veren worden geleidelijk vervangen door nieuwe. De toestand van de veren is voor vogels van levensbelang. Ze moeten goed op elkaar aansluiten om isolatie te bieden en ze moeten tiptop in orde zijn voor het vliegen. En ook hier speelt weer mee dat het broedseizoen zijn tol heeft geëist. De veren zijn wat minder goed onderhouden geweest. Met nieuwe veren zijn de vogels dus klaar voor de winter, of die nu in Afrika wordt doorgebracht of elders. Tijdens de rui zijn vogels met hun mottige verenpak veelal kwetsbaar, en mede daardoor nu wat stilletjes (voor hun eigen veiligheid). Tijdens de rui leiden ze een teruggetrokken bestaan.


De Groenlingen komen met z'n allen naar de voederplaats, met meerdere mannetjes dicht bij een.

Dat vogels ook in de zomer naar de voederplaats komen, duid op de behoefte om eiwitrijk voedsel binnen te krijgen. In de zomer is een platte schaal vers water van levensbelang. Ze drinken ervan en badderen erin. Verder hebben ze veel eiwitrijk voedsel nodig. Vogels gaan ruien en krijgen het verenkleed dat ze tegen de winterse kou moet beschermen. Of dat hen in staat stelt om naar het zuiden te trekken. Vogels gaan zelf op zoek naar de wormen en insecten die ze nodig hebben om aan hun portie eiwitten te komen. U kunt ze helpen door met bloeiende planten insecten te lokken. Of door uw gazon te besproeien en zo de wormen naar boven te lokken.

Vogelbescherming biedt een ruim assortiment vogelvoer aan van hoge kwaliteit in samenwerking met CJ Wildbird Foods. Deze voeren hebben een hoog energie- en oliegehalte en zijn getest op gifstoffen. Het is te koop in de Webshop van Vogelbescherming Nederland, maar ook bij de plaatselijke winkels zoals Welkoop en enkele andere in dieren / vogelvoer gespecialiseerde winkels. Met uw aankoop van Vogelbescherming zaden steunt u niet alleen de vogels in uw tuin, maar ook de bescherming van alle vogels in Nederland en daarbuiten.


De Groenling juveniel is grijzer dan vrouwtje en de buikzone is meer gestreept..

De Groenling (Chloris chloris) is een zangvogel van de familie der vinkachtigen (Fringillidae). De vogel eet vooral zaden. Een groenling is ongeveer 15 centimeter lang. Het mannetje is olijfgroen van kleur, vooral op de stuit. De rug heeft een bruine tint en de onderzijde is meer geelachtig. De randen van de vleugel en de meeste staartpennen zijn aan de basis helder geel. De dikke snavel is bijna wit en de poten zijn vleeskleurig. Het wijfje is minder intensief van kleur, zij is meer grijsgroen en haar geel in de veren is veel valer. De juveniel is grijzer dan vrouwtje en de buikzone is meer gestreept.

Groenlingen doen hun naam eer aan: ze laten zich herkennen aan allerlei tinten groen in hun verenkleed. De groenling is oorspronkelijk een bewoner van bosranden en halfopen zoomvegetatie. Nu dat natuurlijke habitat zeldzaam is, bewoont de groenling vooral cultuurlandschappen: als er maar genoeg dichte struiken zijn. Groenlingen eten zaden. In hun stevige snavel trillen ze daarvan al ronddraaiend de vrucht uit de schil en wordt deze opgegeten. Ze broeden van eind maart tot in augustus. Heeft meestal 2 legsels, met meestal 4 of 5 eieren. Broedduur 11-14 dagen. Maakt een mooi komvormig nest in dicht (stekel)struikgewas of bomen (coniferen). Na het uitvliegen blijven ze nog 2-3 weken bijeen. Groenlingen zijn niet erg territoriaal en broeden soms in een los kolonieverband, waarbij ze wel hun nest verdedigen.

maandag 14 juni 2021

Heggenmus verjaagt parasieten met zonnebad

Door te zonnebaden verjagen vogels de parasieten uit hun verenkleed. Vanmorgen was een Heggenmus de parasieten de stuipen op het lijf aan het jagen. Parasieten hebben het niet op de zonnewarmte en daar maken veel vogels dankbaar gebruik van. Samen met een bad in een plas water of een stofbad (huismus) is zonnebaden een van de methodes om parasieten en stof uit hun verenkleed te krijgen.


Deze Heggenmus ging er voor op z'n zij liggen om van de parasieten af te geraken.

Vogels badderen niet alleen in water, maar ook in zand en soms zelfs in de zon. Badderen is absoluut onmisbaar voor vogels en niet alleen om te drinken of af te koelen. Ze maken hun veren namelijk ook schoon met water en vetten hun veren daarna weer in. Dat vet is afkomstig van hun stuitklier - net boven de staart - en lijkt gemakkelijker te verspreiden over natte veren. Het vet verzorgt de veren, maakt ze waterafstotend en beter isolerend. Als vogel overleef je gewoonweg niet zonder.

Help vogels niet alleen aan een waterschaal, maar ook aan een zanderig plekje: haal een stoeptegel weg. Op de veren moet namelijk ook weer niet te veel oud en verschraald vet ophopen. Dan worden donsveren minder donzig en hebben de parasieten waarschijnlijk meer eten. Daarom trakteren veel vogels zichzelf op zandbaden; om het overtollige, oude vet weer weg te werken. Ze draaien en schuren in los zand en wrijven het tussen de veren. Na een tijdje schudden ze de hele boel, inclusief oud vet, er weer uit.

Ziet u op het heetst van de dag een vogel met gespreide veren voor pampus in de zon liggen, dan is deze niet oververhit, maar neemt een zonnebad. Zo verdrijven ze luisvliegen, veerluizen, teken en mijten. Dat zit daar maar bloed te prikken, huidschilfers te eten en te kriebelen en irriteren. Vogels trekken ze van de veren met hun snavel, krabben ze weg met hun poten, maar nemen dus ook een zonnebad om die rotparasieten kwijt te raken. Door met gespreide veren in de zon te liggen, wordt het zo droog en warm dat de kriebelaars het niet meer uithouden en het veld ruimen.


Heggenmussen, mezen, vinken, en ander kleine zangvogels badderen in water, maar nemen ook regelmatig een zonnebad. Huismussen nemen vaak een stofbad. Wie heeft dan niet eens gezien? Ze liggen dan op een droog stofzand plekje in de tuin in een kuiltje stof op aan het gooien. Door het gespartel in het stof komt het zand tussen hun veren en pluimpjes. Na een flinke spartelpartij staan ze op en schudden ze met hun hele lichaam om al dat zandstof met daartussen alles waar ze van af willen uit hun veren. Met een stofbad wordt overmatige stuitklierolie van de veren verwijderd, zodat die niet te vet worden. Stofbaden helpen ook om schadelijke parasieten, zoals luizen en mijten, kwijt te raken.

Van spreeuwen en kauwtjes is bekend dat ze af en toe ook een rookbad nemen. Ze laten dan de rook die uit de schoorsteen komt langs hun veren gaan om ze de parasieten te verdrijven. Er is zelfs ooit een spreeuw gezien die een nog rokende sigarettenpeuk met zijn snavel oppakte en onder zijn vleugels hield om ze parastieten weg te pesten.

zondag 13 juni 2021

Juffers op het Groot Meer van Wintelre

Vanmorgen fietste ik, gewapend met een pocket camera, naar Wintelre om te kijken wat voor libellen en Juffers op het Groot Meer zouden zitten. Behalve heidelibellen zag ik mooie juffers. Zo zag ik diverse Variabele waterjuffers, Watersnuffel en Lantaarntjes. Het Lantaarntje op de foto (helemaal onder) is een nog niet uitgekleurd exemplaar.


De Variabele waterjuffer man op een Gele lis.


Variabele waterjuffer mannetje en een vrouwtje

De Variabele waterjuffer komt voor bij meer of minder voedselrijke, stilstaande wateren met veel water- en oeverplanten, zoals sloten, poelen, plassen en vennen. Bij zwak-stromende wateren bezet de soort de verlandde delen met een rijke oevervegetatie en ondergedoken waterplanten.

De Variabele waterjuffer is 34-38 mm. Lange en vooral slanke waterjuffer, waarvan zowel de mannetjes als vrouwtjes variabel getekend zijn. Mannetje: zeer slank achterlijf. De hoeveelheid blauw op het achterlijf varieert van bijna zo veel als azuurwaterjuffer, tot slechts kleine blauwe vlekjes. Op segment 2 staat meestal een Y-vormige figuur, die met de achterrand van het segment verbonden is. De schouderstrepen zijn meestal onderbroken, in de vorm van een uitroepteken. Vrouwtje: zeer variabel. Vaak vrij veel blauw op het achterlijf, terwijl lichte delen op borststuk meestal groenig zijn. Aan de andere kant van het spectrum staan groene vrouwtjes met een geheel donkere achterlijfsrug. Beste kenmerk is de vorm van het halsschild (zie Detailkenmerken).


Stilstaand water is het goede habitat voor deze juffers.

Het Groot Meer is een ven in het Noord Brabantse Wintelre en is 188.510 m2 groot. De vennen liggen in het bosgebied Buikheide en Oude Molen, dat eigendom is van de gemeente Eersel en 520 ha groot is. Omdat ze niet verzuurd zijn kennen ze een bijzondere plantengroei, daarom zijn ze in 1990 aangewezen als beschermd natuurmonument. Ze zijn onderdeel van Natura 2000 gebied Kempenland-West.

De vennen zijn op natuurlijke wijze ontstaan door verstuiving van zand tijdens de koude periode van het Weichselien. Het Grootven meet 19 ha en behoort daarmee tot de grotere vennen van Noord-Brabant. Sinds 1952 worden ze gebruikt voor de berging van spoelwater dat vrijkomt bij de bereiding van drinkwater in het nabijgelegen pompstation Vessem. Dit spoelwater is kalkrijk, waardoor de verzuring die in de vennen van Noord-Brabant is opgetreden hier wordt geneutraliseerd. Er kunnen daardoor planten groeien als oeverkruid, naaldwaterbies, gesteeld glaskroos, pilvaren en klein blaasjeskruid. Verder leeft hier de heikikker.


Watersnuffel mannetje en een vrouwtje

De Watersnuffel komt vooral voor op zandgronden, vaak bij grote vennen maar ook bij andere grotere wateren. De grootste aantallen zijn te vinden bij voedselarme, zure vennen en hoogvenen.

De Watersnuffel is 29-36 mm. Kenmerkende borststuktekening: de lichte schouderstreep is minimaal even breed, maar meestal breder dan zwarte schoudernaadstreep die eronder ligt. Bovendien is aan de basis van de tweede zijnaad geen kort streepje aanwezig. Alleen op de eerste zijnaad bevindt zich een dergelijk streepje. Bij andere blauwe juffers zijn beide streepjes aanwezig. Mannetje: blauw, met een relatief beperkte zwarte tekening op het achterlijf. De tekening op de bovenzijde van segment 2 is variabel, maar meestal in de vorm van een paddestoel (of ‘atoombommetje’). De segmenten 3, 4 en 5 hebben zwarte vlakjes bij de achterrand, die ongeveer een kwart van de segmentlengte innemen. Segment 6 is ongeveer voor de helft zwart, segment 7 vrijwel geheel. 8 en 9 zijn geheel blauw. Sporadisch komen mannetjes voor die een uitgebreidere zwarte tekening hebben. Vrouwtjes: Achterlijfsegmenten met brede zwarte torpedovormige figuren. De lichte delen van borststuk en achterlijf eenkleurig geel, bruin, groen of blauw. Aan de onderkant van segment 8 steekt een doorntje naar achteren (de vulvaardoorn), die bij waterjuffers van het geslacht Coenagrion ontbreekt.


Een nog niet uitgekleurd Lantaarntje man.

Het Lantaarntje is aan te treffen bij vrijwel alle watertypen. In bepaalde biotopen is het zelfs de enige libel. In Nederland worden de hoogste aantallen waargenomen bij tamelijk helder, matig voedselrijk, stilstaand water met een brede, gevarieerde oevervegetatie, zoals brede gordels van riet, lisdodde en zeggen.

Het Lantaarntje is niet groter dan 30-34 mm. Achterlijf in bovenaanzicht geheel donker, met segment 8 licht gekleurd (het ‘lantaarntje’). Pterostigma’s tweekleurig: donkere basis, lichte top. Mannetje: lichte delen op borststuk eerst groen, daarna blauw. Kleur van het lantaarntje altijd hemelsblauw (bij uitgekleurde dieren). Vrouwtje: ingewikkelde variatie in de lichtgekleurde delen. De kleur van het borststuk kan groen, blauw, paars, oranje of bruin zijn. Sommige kleurtypen lopen in elkaar over naar gelang het dier ouder wordt. Het ‘lantaarntje’ is bij sommige typen bruin in plaats van blauw en daardoor minder opvallend.