woensdag 28 september 2022

Mijn visuele natuurverhalen

Mijn naam is Jozef van der Heijden. Ik woon in de Brabantse Hulsel.
Ik fotografeer al sinds de 70er jaren. Ik begon met een kleinbeeld fotocamera en een Super 8 filmcamera met geluidsregistratie. Op de boerderij filmde ik Groenlingen en Kneuen die de jongen op hun nest verzorgde. Mijn interesse gaat naar de natuur in het algemeen. Van vogels tot paddenstoelen, mossen, korstmossen en  landschappen. Maar vogels fascineren mij wel het meest. Daarnaast ben lid van diverse natuurbescherming organisaties (zie de logo's hieronder).

Hoewel vogels mijn voorkeur genieten, ontdekte ik op 4 januari 2019 de Opkrullende strookzwam in de bossen van Hapert, officieel de 19e geregistreerde vondst in Nederland sinds 1855 en de eerste sinds 1985. Daarna vond ik nog twee plaatsen waar deze zeer zwam voor kwam. Op 16 oktober 2019 vond ik op Landgoed Wellenseind de eveneens zeer-zeldzame Kroontjesknotszwam. Verspreidingsatlas.nl meldt sinds 1990 slechts 105 vindplaatsen in Nederland.

Volg mij op: Facebook Twitter YouTube en met www.jozefvanderheijden-foto.nl. Onderwerpen: Alles wat de natuur gedurende de jaargetijden bieden.

Kleine Gewoon meniezwammetjes op dode tak

Vanmiddag vond ik kleine Gewoon meniezwammetjes op een dode tak van een beuk. Het zijn kleine zwammetjes die met honderden of zelfs duizenden bij elkaar op dode takken voor kunnen komen. Mooi om te zien dat er grote kleur nuances op de takken voor komen. Van licht roze tot de donkerrode sporenzakjes dragende wratjes.


Aan de bovenkant de licht gekleurde seksuele vorm, aan de onderkant de donkerrode sporenzakjes dragende wratjes.

Het gewoon meniezwammetje (Nectria cinnabarina) is een lid van de klasse der Sordariomycetes dat opvalt als kleine stipjes op dode takken. De zwam komt voor in een zich seksueel voortplantende vorm en in een aseksuele vorm. De laatste staat ook bekend onder de naam Tubercularia vulgaris. Er zijn twee duidelijke stadia bij deze schimmel. Eerst manifesteert het zich in de vorm van lichtroze vlekjes op hout. Er worden talloze ongeslachtelijke sporen gevormd. Deze heten conidia. Het tweede stadium bestaat uit donkerrode wratjes, die de sporenzakjes dragen.

De seksuele vorm van het gewoon meniezwammetje is maximaal 1,5 mm breed. Het is een bolletje, vermiljoenrood van kleur, dat aan de bovenkant voorzien is van een klein wratje waardoor de een voor een rijpende sporen worden weggeschoten. De aseksuele vorm is wat groter, tot 2 mm breed en lichtroze gekleurd.


Links de seksuele vorm, waarbij meniezwammetjes nog licht gekleurd zijn, rechts de donkerrode wratjes, die de sporenzakjes dragen.

Het gewoon meniezwammetje verschijnt, vaak massaal, op de schors van beschadigde boomtakken. Het zwammetje groeit op stervend weefsel waarin nog veel suikers aanwezig zijn. Het is een zeer algemene zwamsoort die het gehele jaar voorkomt, maar de sporenzakjes komen alleen voor in de herfst. De seksuele en aseksuele vormen worden vaak bij elkaar aangetroffen.

dinsdag 27 september 2022

Groepjes met Gestreept nestzwammetje

Vanmiddag was het weer even droog. Daarom fietste ik nog even naar ons voormalige bos de Petersbraak aan De Muilen in Netersel. De "Petersbraak" is een plaatselijk bekent stuk landbouwgrond met ook een bosperceel van precies een hectare. Het bos bestaat uit ongerept gemengd loof en naaldhout, oud en jong. Een mooie plaats om naar paddenstoelen te zoeken. Daar vond ik grote hoeveelheden van het Gestreept nestzwammetje. Dat is een klein zwammetje dat als het gerijpt is het hoedje afwerpt en de "eitjes" zichtbaar worden. Die eitjes bevatten de sporen en worden door regendruppels uit het kommetje geslingerd.


Het Gestreept nestzwammetje is vooral te vinden op de grond op dood hout (spaanders, strooisel, twijgen en stronken) van loofbomen, struiken en op andere plantenresten. Het groeit vaak in dichte groepen. Op de bodem van de beker liggen grijswitte eitjes (peridiolen) van 1 – 2 mm groot waarin zich de sporen bevinden. De eitjes zitten met een draadje vast aan de bodem van de beker. Ze worden door regendruppels weggeslingerd. De soort kan worden verward met het Geel Nestzwammetje of het Bleek Nestzwammetje. Ze verschillen echter duidelijk in uiterlijk.


Op houtsnippers zijn regelmatig nestzwammetjes te vinden. Kleine bekervormige zwammetjes die eruit zien als een klein nestje met daarin iets wat lijkt op kleine eitjes. Als de nestzwammetjes jong zijn, zijn ze bedekt met een vlies en in rijpe staat is het vlies eraf en zijn de 'eitjes' zichtbaar. Deze eitjes, ook wel peridiolen genoemd, zitten vol met sporen. Waterdruppels, die het 'nestje' raken, zorgen ervoor dat de 'eitjes' het nestje uit vliegen. Het Gestreept nestzwammetje legt daarbij een afstand af van gemiddeld 1,25 meter. Aan zo'n eitje is een kleverig knopje bevestigd dat, zodra het een grasspriet of ander voorwerp raakt, daaraan blijft vastzitten. Maar het eitje vliegt door en trekt een koordje, het funiculum, uit het kleverig knopje. Vervolgens wordt het eitje in zijn vlucht gestopt en slingert zich door de middelpuntvliedende kracht om het voorwerp waaraan het kleverig knopje is geplakt. Verschillende wetenschappers hebben zich in de loop van de tijd bezig gehouden met de vraag hoe het afschieten in zijn werk gaat en hoe ver zo'n eitje kan vliegen.

Natgeregende Gekraagde aardsterren

Zondag zag ik in de Hulselse Staat weer enkele Gekraagde aardsterren. Vanmorgen fietsen ik nogmaals door de bossen van de Hulselse Staat, waar ik nog enkele aardsterren zag. Nu vond ik ze nog mooier, nu ze natgeregend waren.


De Gekraagde aardster is herkenbaar aan de komvormig kraag aan de basis van het bolletje.

De Gekraagde aardster is in ons land de algemeenste aardster. Deze forse aardster is goed herkenbaar aan de komvormig kraag aan de basis van het bolletje. Deze kraag, die soms ontbreekt, ontstaat doordat een deel van de buitenwand losscheurt wanneer de slippen van de slippenkrans zich omkrullen. De Gekraagde Aardster komt algemeen en talrijk in het kustgebied voor, en kan daarnaast ook elders op zand- en leembodems gevonden worden. Zowel in jong als oud bos.

De aardster begint uivormig ondergronds, maar bij rijping splijt de buitenwand in diverse slippen waardoor de binnenkant iets omhoog wordt getild. Het vruchtlichaam heeft in geopende toestand een doorsnede van 6-10 cm. De buitenlaag (exoperidium) heeft vier tot acht slippen, die vlezig en vaak gebarsten zijn, geelachtig tot lichtbruin. Er is een extra kraag rond de centrale bol. De binnenlaag (endoperidium) heeft geen steel. Zij is bolvormig met een doorsnede van ongeveer 3 cm en is lichtbruin van kleur.


De sporen van de Gekraagde aardster worden in het bolvormig deel gevormd. Na de rijping kunnen er uit de opening aan de bovenkant sporenwolkjes ontsnappen. Die kunnen er b.v. uit ontsnappen als er een takje op valt of als ze plat worden getrapt. Als een vulkaan komt dan een zwarte wolk met sporen uit de bolopening. Als je er door loopt neem je de sporen meer, die even verder weer op de grond kunnen worden afgezet. Zo vindt de verspreiding plaats. Ook worden de sporen door de wind nee genomen, maar die dalen dan vaak weer snel naar beneden, waardoor de verspreiding minder ver reikt.

Boomschuim komt langs de eik naar beneden

Vanmorgen fietsten ik even tussen de buien door door de Hulselse Staat waar ik op zoek was naar wat bijzondere paddenstoelen. Op een plaats zag ik boomschuim onder aan de voet van een Amerikaanse eik. Boomschuim is een verschijnsel dat je alleen ziet bij stromende regen. Bij kleine beschadigen in de schors perst een boom onder druk saponinen naar buiten, een zeepachtige stof die de boom gebruikt om insecten te weren.


Boomschuim beneden aan de voet van een eikenboom

Boomschuim is een verschijnsel dat je alleen ziet bij stromende regen. Bij kleine beschadigen in de schors perst een boom onder druk saponinen naar buiten, een zeepachtige stof die de boom gebruikt om insecten te weren. Als saponine in aanraking komt met heel veel regen, gaat het schuimen. In Hulselse Staat staan veel eiken. Hoe ruwer de schors, des te meer schuim. Als de boom het vocht naar buiten perst, loopt het naar beneden en vormt schuim. Er zit veel lucht in die bubbels.

Het schijnt dat tijdens de Tweede Wereldoorlog saponine door veel mensen als zeep werd gebruikt, zeep was toen niet of nauwelijks te verkrijgen.


maandag 26 september 2022

Gekraagde aardsterren in de Hulselse Staat

Zondag morgen zag ik weer Gekraagde Aardsterren in de Hulselse Staat. Nadat ik veel tijd heb gestoken in het kaal schilderen van de kozijnen en de deuren die ik van kaal hout weer op aan het schilderen ben, koos ik er voor om door de Hulselse Staat te fietsen waar ik mooie Aardsterren zag staat.


De Gekraagde aardster is herkenbaar aan de komvormig kraag aan de basis van het bolletje.

De Gekraagde aardster is in ons land de algemeenste aardster. Deze forse aardster is goed herkenbaar aan de komvormig kraag aan de basis van het bolletje. Deze kraag, die soms ontbreekt, ontstaat doordat een deel van de buitenwand losscheurt wanneer de slippen van de slippenkrans zich omkrullen. De Gekraagde Aardster komt algemeen en talrijk in het kustgebied voor, en kan daarnaast ook elders op zand- en leembodems gevonden worden. Zowel in jong als oud bos.

Het vruchtlichaam heeft een doorsnede van 6-10 cm (geopend). De buitenlaag (exoperidium) heeft vier tot acht slippen, die vlezig en vaak gebarsten zijn, geelachtig tot lichtbruin. Er is een extra kraag rond de centrale bol. De binnenlaag (endoperidium) heeft geen steel. Zij is bolvormig met een doorsnede van ongeveer 3 cm en is lichtbruin van kleur.


zondag 11 september 2022

Als de mist door de zon is verdreven....

Vanmorgen was het weer een kleine wereld. Bij het ontwaken van de dag moesten we even wachten tot de zon door de mist wist te branden. Maar als de zon de mist eenmaal verdreven had veranderde de dag weer zoals we die de laatste paar maanden kenden.


Als de mist door de zon is verdreven.... (de Flaes, Landgoed de Utrecht).

Het KNMI waarschuwde zondagochtend voor dichte mist in Brabant. Het weerinstituut had onder meer in onze provincie code geel afgegeven. Deze waarschuwing gold tot elf uur zondagochtend. Op sommige plekken was het zicht minder dan honderd meter, zo gaf de ANWB aan. De natuur heeft geen probleem met de mist. Door het mindere zicht zullen dieren zich iets veiliger voelen. Het vocht dat aan planten en andere objecten blijft hangen geeft het insectenleven extra vocht. Ook de planten zelf nemen het vocht op, niet alleen via de wortels maar ook met de bladeren.

Mist ontstaat als er veel waterdamp in de lucht zit en de aarde koud genoeg is. Bijvoorbeeld ls vochtige lucht snel afkoelt of als warme vochtige lucht met koude lucht mengt. Verder ontstaat mist makkelijker als er weinig wind staat. Na de regen van de afgelopen twee dagen is het goed nat geworden. De afkoeling kwam vannacht toe de buien het land hadden verlaten de de wolkendekens weggetrokken waren. Een open hemel geeft afkoeling. Ideale omstandigheden om mist te laten ontstaan. De bodem en waterplassen zijn nog redelijk warm, waardoor het vocht verdampte en als een nevel over het land bleef hangen.


V.l.n. r. boven: de Flaes aan de noordoost zijde, v.l.n. r. onder: het Goorven (noordzijde) en de Flaes aan de oostzijde.

De Flaes op Landgoed De Utrecht ligt op het grondgebied van Lage Mierde, een kerkdorpje van Gemeente Reusel - De Mierde in het zuiden van Noord Brabant. Het natuurvan heeft een oppervlakte van 189.300 m2, of te wel bijna 4,9 ha, en in de verte de Kleine Flaes (1,8 ha). Het Goorven is 5,6 ha groot.

donderdag 18 augustus 2022

Regen welkome redding voor natuurlijke beken

De afgelopen 24 uur heeft het weer eens geregend in de Brabantse Kempen. En dat was ook hard nodig. Door de droogte van de afgelopen maand stonden de sloten en de meeste beken droog. Dat is een ramp voor de visstand in de beken en zeker voor de zeldzame soorten, zoals Beekprik en de Modderkruiper. Maar ook voor libellen en kokerjuffers. Hoewel de Groote Beerze tussen Bladel/Hapert en Middelbeers nog niet droog gevallen was, is de beek verderop steeds droger.


Tussen Netersel en Casteren staat het water weer hoog na de buien van de afgelopen 24 uur.

Nadat Waterschap de Dommel al water in de beek de Reusel pompte zijn ze nu ook water in andere droog vallende beker water gaan pompen. Dat maakte het Waterschap vandaag bekend op hun website.

Waterschap De Dommel maakt sinds begin augustus gebruik van de noodmaatregel om een laagje grondwater te pompen in beken met beschermde diersoorten. Op dit moment stroomt er een paar centimeter overlevingswater in elke beek die in aanmerking komt voor deze noodmaatregel; de Reusel (Landgoed De Utrecht), de Tongelreep (Leenderheide), de Groote Beerze (Landgoed Baest en Kampina), de Keersop (Bergeijk) en de Beekloop (Bergeijk). Nu de droogte aanhoudt is de verwachting dat deze maatregel nog zeker de komende weken nodig blijft.

Martijn Tholen, lid dagelijks bestuur licht toe: “Ook bij deze noodmaatregel zijn we zuinig met ons grondwater. Met medewerking van nabijgelegen agrariërs zorgen we over een paar kilometer lengte voor een minimale hoeveelheid stroming. In dit stroompje kunnen we zeldzame vissen, planten en andere diersoorten, zoals beekprik, libellen en kokerjuffers, de kans geven om de langdurige droogte van deze zomer te overleven.”


De pomp staat aan zolang als het nodig is om een beetje stroming te krijgen. Het waterschap houdt de situatie nauwlettend in de gaten en we staan klaar om de aanvoer bij te stellen zodra de situatie daarom vraagt.

maandag 15 augustus 2022

Levendbarende hagedis op de Neterselse heide

Als je een beetje geluk hebt zun je de Levendbarende hagedis 's morgens boven op een paal zien zit om in de zon op te warmen. Hagedissen zijn koudbloedig of ectotherm wat betekent dat ze de lichaamstemperatuur zelf niet direct kunnen beïnvloeden. Eenmaal opgewarmd zijn ze veel sneller, zodat ze zich zowel in de ochtend als in de namiddag opwarmen in de zon zodat ze sneller op prooien kunnen jagen en alerter zijn op vijanden.


Levendbarende hagedissen op de Neterselse heide

De levendbarende hagedis (Zootoca vivipara) is een relatief kleine soort met een maximale totale lengte van 18 cm. Deze lengte wordt maar zelden bereikt. De tekening is zeer variabel. De grondkleur is bruin, met soms een groenige of rossig-bronsachtige glans. De mannetjes van de levendbarende hagedis hebben een oranje buik met veel zwarte stipjes daarop. Vrouwtjes hebben een gelige buik zonder stipjes. Voor verschillen met de gelijkende muurhagedis en zandhagedis zie de Herkenningskaart Hagedissen.

Levendbarende hagedissen zijn zoals de naam al zegt eierlevendbarend. De eieren komen in het moederlichaam tot ontwikkeling en komen tijdens of zeer kort nadat ze zijn afgezet, uit. De legselgrootte is sterk afhankelijk van de grootte van het vrouwtje en varieert tussen de drie en acht jongen met een gemiddelde van 5,6. De hoogste in de vrije natuur vastgestelde leeftijd bedraagt acht jaar. Gemiddeld worden echter leeftijden van drie tot vier jaar bereikt.


Heide en hoogveen vormen de voorkeurshabitat. De soort komt ook voor in open bossen en ruige graslanden, in bermen van (spoor)wegen en in een beperkt deel van de duinen. De levendbarende hagedis is een vochtminnende soort die in de genoemde landschapstypen veel wordt aangetroffen op oevers en vochtige terreindelen. Er zijn ook enkele waarnemingen bekend uit laagveen. Levendbarende hagedissen eten voornamelijk geleedpotigen, waaronder veel spinnen.

De levendbarende hagedis komt voor op het grootste deel van de Nederlandse zandgronden en in Zuid-Limburg. De soort is aanwezig op de Zeeuwse eilanden en vervangt daar in de duinen de zandhagedis. Op Terschelling komen beide soorten gezamenlijk voor, maar in de rest van de duinen komen alleen zandhagedissen voor. De levendbarende hagedis heeft in de Rode Lijst de status Gevoelig. De soort is beschermd volgens de Wet Natuurbescherming (Nationaal beschermd, sinds januari 2017).

vrijdag 12 augustus 2022

Gevaar voor blauwalg in Wilhelminakanaal

Het Wilhelminakanaal van Laarbeek naar de Amer bij Geertruidenberg is bedekt met een dikke laag algen. De diepgroenen algen sluiten het water af van zonlicht en hebben zo een negatief effect op het zuurstofgehalte. Als de algen aan de onderkant afsterven scheidt zich een giftige stof af die blauwalg genoemd wordt. De symptomen van blauwalg-besmetting zijn nogal uiteenlopend: hoofdpijn, huiduitslag op armen of benen, maagkramp, misselijkheid, braken, diarree, koorts, een pijnlijke of rode keel, oorpijn, oogirritaties, lopende neus of gezwollen lippen.


De schepen banen zich en weg door de algen waardoor achter het schip even een algvrije strook ontstaat.

Blauwalg hoort van nature thuis in het oppervlaktewater. Het zijn eigenlijk geen algen of wieren, maar bacteriën. Ze leven van licht, koolstofdioxide en voedingsstoffen in het water. Als veel voedingsstoffen in het water zitten, het aanhoudend warm is (20-30°C) en water niet goed doorstroomt, kan dat een blauwalgbloei veroorzaken. Er vormen zich drijflagen, die zich makkelijk ophopen aan de oevers, op stranden of in jachthavens. Zwemmers en watersporters kunnen ziek worden als ze met blauwalg in aanraking komen. Ze krijgen last van irritaties aan de ogen of huid. Andere klachten zijn hoofdpijn, misselijkheid, maag- en darmklachten. In sommige gevallen kunnen zelfs grotere gezondheidsproblemen optreden. Meestal verminderen de klachten na een dag of vijf.

Bij het ontstaan van blauwalg vormen zich drijflagen, die zich makkelijk ophopen aan de oevers, op stranden of in jachthavens. De kleur kan variëren van heldergroen, groenblauw tot helder blauw. Dit verklaart de naam. Als de onderkant van de drijflaag afsterft, komen gifstoffen (toxines) in het water terecht. De rottende laag kan voor stankoverlast in de omgeving zorgen. Niet alle blauwalg maakt toxines aan; slechts een aantal soorten produceert gifstoffen. Helaas komen deze soorten wel veel voor in Nederland.


Niet zwemmen in water met blauwalg
Het wordt afgeraden om in water met blauwalg te zwemmen of te surfen. De gifstoffen kunnen via de mond in het lichaam komen. Vooral kinderen moeten oppassen. Zij zijn kwetsbaarder en krijgen soms onbewust slokken water binnen. Ook huisdieren kunnen ernstig ziek worden van het drinken van besmet water of door het drooglikken van hun besmeurde vacht. Als je toch in aanraking bent gekomen met besmet water, was je dan goed met water en zeep of neem een douche. Raadpleeg bij aanhoudende klachten de huisarts. In de zomer zoeken veel mensen verkoeling en ontspanning in de grote rivieren en kanalen. Dit kan gevaarlijk zijn. Ondanks een zwemverbod in vaargeulen en bij bruggen, sluizen en havens, zijn er jaarlijks slachtoffers te betreuren. Daarom wijst Rijkswaterstaat op de risico’s.

Met lekker weer zoeken mensen graag verkoeling en ontspanning in de grote rivieren en kanalen, maar dit kan levensgevaarlijk zijn en is ook verboden. Zo is het niet toegestaan om te zwemmen in vaargeulen en bij bruggen, sluizen en havens. Zwemmen is op veel plaatsen niet alleen gevaarlijk, maar ook verboden. Hetzelfde geldt voor springen van bruggen. Je riskeert een boete van € 150 als je zwemt: in de vaarweg van rivieren in kanalen in de buurt van wachtplaatsen of afmeerplekken voor schepen in de buurt van een brug, sluis, stuw of ballenlijn in de routes van veerponten in en rond havens in snelvaargebieden op plekken die specifiek aangewezen zijn als verboden gebied.

vrijdag 5 augustus 2022

Droogte treft ook de Raamsloop in Lage Mierde

Het beekje de Raamsloop dat van Bladel via Hulsel en Lage Mierde door Landgoed Wellenseind stroomt heeft ook te leiden onder de droogte. Van stromen is echter geen spraken meer. Omdat het vannacht wat heeft geregend staan er hier en daar wat plassen op de bodem van de beek. Deze foto's zijn gemaakt in het dal van de Raamsloop in Lage Mierde.


Vanaf het bruggetje dat over de Raamsloop ligt is goed het effect van de droogte te zien.

De meandering en het beekherstel van de Reusel en Raamsloop maakten deel uit van het herstel Natte Natuurparel De Utrecht, afgekort ook wel NNP de Utrecht genoemd. Dit project omvatte een gebied van ruim 1400 hectare groot. Het projectgebied van Natte Natuurparel De Utrecht ligt in de gemeenten Reusel-De Mierden, Bladel, Hilvarenbeek en Oirschot en ligt voor een groot deel in het Landgoed De Utrecht. In het westen van het gebied stromen de Raamsloop en de Reusel door het Landgoed Wellenseind. Aan de oostzijde liggen de Mispeleindse- en Neterselse Heide met daarin onder andere de vennen Het Goor en De Flaes. Het gebied van 1.421 hectare bevindt zich grofweg tussen de kernen van Lage Mierde, Netersel, Westelbeers en Esbeek.


Het pad dat vanuit de rotonde met de N269 en de Neterselsedijk in Lage Mierde leidt over de beek richting de Dunsedijk.

Met droogte wordt bedoeld dat er gedurende een langere periode geen neerslag valt. Over het algemeen is het in de zomer droger dan in de winter. Het neerslagtekort is een maat, waarin droogte wordt uitgedrukt. Bij zonnig weer met wind en hoge temperaturen verdampt water sneller. Verdamping vindt vooral via planten plaats. Het grondwaterpeil daalt ook doordat het voor drinkwater, industrieel gebruik en beregening wordt opgepompt. Zo zijn er vele factoren van invloed bij droge perioden. Bepaalde delen in het gebied van Waterschap De Dommel zijn gevoelig voor droogte. De hoger gelegen grensstreek onder Tilburg en Eindhoven is van nature gevoelig voor droogte. De waterpeilen in de beken reageren snel op het gebrek aan regen. De regenbeken kennen geen bron, maar zijn afhankelijk van regen. In een paar dagen kan het decimeters zakken. Bovendien zijn deze gebieden sterk hellend, waardoor het regenwater relatief snel wegstroomt.


Bij het herstel van de Raamsloop tussen de Neterselse dijk en Landgoed Wellenseind is afgegraven en verlaagt om bij hevige waterval het water te kunnen bergen en de tijd te geven om in de bodem te kunnen zakken. Hier is ongeveer 35 hectare nieuwe natuur gerealiseerd. De nieuwe ligging van de Raamsloop is gebaseerd op de ligging in 1850.